close
چت روم
آرایه های ادبی

                           ((به نام خداوند جان وخرد))     آشنایی باآرایه های ادبی

تشبیه:همانندکردن دوچیزاست به هم درویژگی یاخصوصیتی مشترک.مثال:دانش   چون   چراغ    روشنگراست

تشبیه حداکثرازچهارعنصر(رکن یاپایه)تشکیل می شود:                      مشبه،ادات تشبیه،مشبه به،وجه شبه        

مشبه:رکنی است که مامی خواهیم آن راتشبیه نماییم.2-مشبه به:رکنی است که مشبه رابه آن مانندمی مکنیم.3-ادات تشبیه:واژهکه مفهوم مشابهت رامی رسانندوارتباط تشبیه رابرقرارمی سازند:ازقبیل:چون،چو،هم چون،مانند،مثل،به سان،به کردار،برمثال، نظیر،عین،ماند،گویی،گوییاو... 4-وجه شبه:صفت وویژگی مشترک میان مشبه ومشبه به است.  نکته:طرفین تشبیه:مشبه ومشبه به.طرفین تشبیه رانمی توان ازتشبیه حذف نمودمگراین که یکی ازآنهابه قرینه حذف شده باشد.مثال:علی نظرخودرااعلام کردو مانندکوه برآن پافشاری کرد. درجمله ی دوم به قرینه ی لفظی جمله ی اول حذف شده است  نکته وجه شبه وادات تشبیه رامی توان ازتشبیه حذف کرد.مثال:دانش،چراغ است.نکته:گاهی مشبه به ومشبه باکسره به یکدیگرمی پیوندندکه به آن اضافه ی تشبیهی گفته می شود.مثال:چراغ دانش،کیمیای عشق،مرواریداشک،همای رحمت،نرگس چشم و...بایدیادآوری شودکه اغلب اضافه های تشبیهی ازمشبه به ومشبه تشکیل می گردندیعنی ابتدامشبه به ذکرمی گرددوسپس مشبه.مثال هایی برای موارداستثنایی اضافه ی تشبیهی که برخلاف معمول،ابتدامشبه آمده وسپس مشبه به ذکرشده است:تد بیرو...تیرالماس.

 


2-مراعات النظیر(تناسب):آوردن دویاچندکلمه است درکلام که درراستاباهم دیگرارتباط وتناسب معنایی داشته باشند.مثال:ابروبادومه وخورشیدوفلک درکارند         تا تونانی به کف آری وبه غفلت نخوری     دارای مراعات نظیر                       صدهزاران دام ودانه است ای خدا          ماچومرغان حریصی بی نوا     دام،دانه،مرغ:مراعات نظیر(تناسب)                            نکته:مراعات نظیربیش ازآرایه های دیگردرشعرونثربه کارمی رود.

3-تضاد(طباق)آوردن دوکلمه که معنایی مخالف وضدهم داشته باشند.مثال:برودونرود،درنومیدی بسی امیداست،نومیدی وامید             پایان شب سیه سپیداست :سیه وسپید>تضاد  آسایش دوگیتی تفسیراین دوحرف است   بادوستان مروت بادشمنان مدارا>دوستان ودشمنان>تضاد

جناس(تجنیس):آوردن دویاچندکلمه است که ازلحاظ لفظی وظاهری شبیه ویاترکیب به هم باشندولی تضادمعنایی داشته باشند.مثال:حکایت وشکایت/نام ونامه/قامت وقیامت/گل وگل /مهرومهر/گور(گورخر)وگور(قبر)و...                                     جناس:به دونوع کلی ((جناس تام))و((جناس ناقص))تقسیم می گردد.جناس ناقص:       اختلافی:مثال:اختلاف واختلاس.افزایشی:فزایش وافزایش.حرکتی.جناس تام:دوواژه ازهرجهت تماما" شبیه به هم ویکسان باشندفقط درمعنامتفاوت:خویش:1-خود2-قوم وخویشاوند بهرام که گور1می گرفتی همه عمر     دیدی که چگونه گور2بهرام گرفت 1گورخر 2-قبر.بیاوبرگ سفرسازوزاد1ره برگیر   که عاقبت برودهرکه اوزمادرزاد:1-آذوقه2-زاده شدن،ولادت               جناس ناقص:دوواژه هرگاه غیرازمعنی تفاوتی دیگرنیزداشته باشندجناس ناقص به شمارمی آیند.جناس ناقص اختلافی:هرگاه دوکلمه غیرازاختلاف معنایی فقط دریک حرف مختلف باشند به آن جناس ناقص اختلافی می گویند.مثال:حکایت وشکایت-صباح وصبوح-جان وجام-چمن وسمن-یاروکار-جوان وجهان.                                                                                  نکته ی1:توجه داشته باشیدکه اگراختلاف بین دوواژه بیش ازیک حرف باشد.دیگرجناس نمی باشد.مثال:حکیم ورحیم-کریم ورحیم جناس نیستندزیرااختلاف بین دوواژه بیش ازیک حرف می باشد.نکته ی2:مقصودازحرف دراین جاصامت ها ومصوت های بلند می باشد.دراین جامصوت های کوتاه حرف به حساب نمی آیند.بنا براین دوواژه ی گران وسران جناس می باشند.                 جناس ناقص افزایشی:هر گاه یک واژه فقط یک حرف بیش ازدیگری داشته باشدبه آن جناس ناقص افزایشی گویند.مثال:قدم ومقدم-چمان وچمن-آرام ورام-بیاوبیار-بادوباده-جوان وجان-جان وجهان-                                                               بیاکه قصرامل سخت سست بنیاداست          بیار باده که بنیادعمربرباداست                                                        نکته:بازهم یادآوری می کنم که اگر بین دو واژه بیش از یک حرف افزایش دیده شود دیگر جناس نمی باشد.مثال:یار و یاران-کلاس و هم کلاس.                                                                                                                        جناس ناقص حرکتی:اختلاف دو واژه غیر از معنا فقط در حرکت(مصوت های کوتاه)آنان است.مثال:شکر کند چرخ وفلک،از ملک و ملک و ملک      کزکرم وبخشش اوروشن وبخشنده شدم/فلک وملک:جناس ناقص اختلافی.                                          ای گدایان خرابات،خدایادشماست      چشم انعام1 مدارید زانعامی2 چند  1-نعمت بخشیدن 2- چهارپایان. می کنی ومی کنی – گل وگل .نکته:جناس هم درشعربه کارمی رودوهم درنثر.

5-تکرار:تکراریک یاچندکلمه است درشعربه گونه ای که بتواند برموسیقی شعربیفزایدوتاثیرسخن بابیشترسازد.تکرارزمانی پدید

می آیدکه کلمه ای دوباریابیشترتکرارشود.مثال:گفتی زخاک  بیشترند اهل عشق من    ازخاک  بیشترنه ازخاک کمتریم.خاک وبیشتر:تکرار.گربرودجان مادرطلب وصل دوست     حیف نباشدکه دوست،دوست ترازجان ماست       جان ودوست:تکرار

6-استعاره:تشبیهی است که یکی ازطرفین تشبیه(مشبه یامشبه به)حذف شده باشد.بردونوع:مصرحه ومکنیه.الف)استعاره ی مصرحه:دراین نوع استعاره ازکل تشبیه،مشبه به ذکرمی شودومشبه حذف می گردد درحقیقت مشبه به جانشین مشبه می شود مثال:حسین همانند کوه وارد کلاس شد.(تشبیه)/کوه وارد کلاس شد.کوه استعاره ازحسین.ازچشم اومرواریداشک بارید.(تشبیه)     اشک به مروارید مانند شده است.ازچشم او مروارید بارید.مروارید استعاره ازاشک.ب)استعاره ی مکنیه:در این نوع استعاره مشبه ذکر می گردد ومشبه به حذف می شود اما ویژگی یا صفت یا عضوی ازمشبه به محذوف آورده می شود.این ویژگی می تواند وجه شبه نیزباشد.مثال:به صحرارفتم عشق باریده بود.عشق قابل بارش نیست.عشق مانند باران باریده بود    مشبه(عشق)ذکرشده ولی مشبه به(باران)نیامده ودرعوض ویژگی بارزآن(باریدن)آورده شده است.                                                                                               نکته: استعاره ی مکنیه هر گاه مشبه به محذوف،انسان باشد.یک نوع تشخیص نیزبه شمار می آید.مثال:دست روزگار روزگاربه انسانی تشبیه شده که دست دارد.روزگار: مشبه(ذکرشده)انسان:مشبه به(حذف شده)وبه جای آن دست آورده شده است.استعاره ی مکنیه از نوع تشخیص.                                                                                      نکته:اضافه ی استعاری:نوعی استعاره ی مکنیه است درآن(به ترتیب)ویژگی ویژگی مشبه به محذوف وخود مشبه با کسره به یکدیگراضافه می شوند مانند:پروازسرنوشت :سرنوشت به پرنده ای تشبیه شده که می تواند پروازکندومشبه به(پرنده)حذف شده وویژگی آن همراه مشبه به صورت ترکیب اضافی(اضافه ی استعاری)آمده است.در اضافه ی استعاری نیز اگرمشبه به محذوف ،انسان باشد.تشخیص به حساب می آید.تمام اضافه های استعاری،استعاره ی مکنیه هستند.                                                                                                                                 نکته:تفاوت اضافه ی استعاری واضافه ی تشبیهی:در هردواضافه کلمه ی دوم ترکیب(مضاف الیه)مشبه می باشد وتفاوت درواژه ی اول ترکیب (مضاف)است.دراضافه ی تشبیهی مضاف مشبه به است درحالی که دراضافه ی استعاری یکی از اعضا یا ویژگی های مشبه به محذوف ودر خیلی مواقع وجه شبه درجایگاه مضاف قرار می گیرد.  مانند:آتش عشق یاپرنده ی سرنوشت:که به ترتیب عشق وسرنوشت مشبه((آتش وپرنده))مشبه به اضافه ی تشبیهی می باشد.دست روزگاروپروازسرنوشت:اضافه ی استعاری-آتش عشق وپرنده ی سرنوشت:اضافه ی تشبیهی می باشد.                                                                                                                                         نکته:تفاوت اضافه ی استعاری واضافه ی اقترانی:دراضافه یاستعاری مضاف(کلمه ی اول ترکیب)غیرحقیقی است.مانند:دست روزگار      روزگارواقعا دست ندارد.اما درعبارت دست ادب:دست(مضاف)واقعا وجودوحضور دارند.مجابراین ترکیب اضافه ی اقترانی است.                                                                                 

دراضافه ی،مضاف وعلیه(واژه ی دوم ترکیب)کار اصلی راانجام می دهدولی دراضافه ی اقترانی انجام کار اصلی برعهده ی      مضاف(کلمه ی اول ترکیب)  است:دست روزگار اورا نابود کرد        واقعا روزگار نابود کننده است نه دست    روزگار او را نابود کرد./ علی دست ادب برسینه نهاد      دست کار را انجام می دهد نه ادب      ادب بر سینه نهاد     معنی نمی دهد.                                                                                                                      نکته ی گفتنی دیگر،آن که دراضافه ی اقترانی می توانیم بین مضاف و مضاف الیه        واژه های((به نشانه ی))یا    ((به قصد))یا((برای نشان دادن))علی دست خود را به نشانه ی(یابه قصد(یا برای نشان دادن)ادب برسینه نهاد.جوشش عشق-در صلح:مشبه-به خانه ای (مشبه به)تشبیه شده که در دارد اما مشبه به(خانه)ذکر نشده-بنابراین یک اضافه ی استعاری(استعاره ی مکنیه)است.رخ کفر=اض استعاری.                                                                  

7-سجع یا تسجیع:آوردن کلمات هماهنگ است در آخر جمله های نثر.آن چه نپاید،دل بستگی رانشاید.                                 برای سجع می توان سه شرط را قائل شد:الف)واژه ها هماهنگ باشند.ب)آخرجمله ها بیایند.پ)این جمله ها،جمله های نثر باشند نه شعر.مانند:.....بکاست.........نخواست./.......روح.......فتحوح......صبوح.......مجروح......نوح.سجع بر سه نوع است:                                                                                                  

1-سجع مطرف:اشتراک کلمات فقط درواج های اصلی پایانی(بدون هم وزن بودن).مانند:مات وحیات-روح وفتوح-غایت ونهایت. 2-سجع متوازن:فقط در وزن(بدون اشتراک درواج های پایانی):مانند:باطل وضایع-باد وکار-جامع وکامل-و...3-سجع متوازی:اشتراک کلمات هم در واج های اصلی پایانی(مطرف)وهم دروزن(متوازن):مانند:کمال وجمال-روح ونوح و...

نکته:آرایه ی سجع در کلامی دیده می شود که حداقل دوجمله باشد چرا که سجع ها باید درپایان دوجمله باشد تا سجع آفریده شود.

به بیان دیگر آرایه سجع هرگزدریک جمله وجود ندارد.مانند:جمله ی((سلام اودروقت صباح مومنان را صبوح است.))دوواژه ی صباح وصبوح،نمی توانند  سجع بیافرینند زیراهردوواژه دریک جمله قراردارند. نکته:عبارتی که درآن سجع به کار می رود مسجع نام دارد.

8-تشخیص: (آدم نمایی،شخصیت بخشی وجان بخشی به اشیاء ):هرگاه به یک غیر انسان.حالات ورفتاروشخصیت انسانی ببخشیم به آن تشخیص می گوییم.مثال:ابرمی گریدومی خندد ازآن گریه،چمن.ابروچمن آرایه ی تشخیص دارند زیرا گریستن وخندیدن که ویژگی انسانی است به ابروچمن نسبت داده شده.                 جاده نفس نفس می زند/کس چو حافظ نگشود ازرخ اندیشه نقاب   تاسرزلف سخن رابه قلم شانه زدند        اندیشه به علت داشتن رخ وسخن به سبب سرآرایه ی تشخیص دارند.

9-تلمیح:اشاره کردن به بخشی از آیه ،حدیث،داستان،وقایع تاریخی،دینی میهنی و...درضمن شعر یا نوشته را تلمیح می گویند.در  لغت به معنی به گوشه ی چشم اشاره کردن است مانند:1-اسمان بار امانت نتوانست گشید/قرعه ی کاربه نام من دیوانه زدند:اشاره وتلمیح دارد به آیه ی:انا عَرَضنا الا مانَِة علی السمواتِ والارض والجبال فابین ان یحملنهما واسفقن منها و    حملها الانسان انه کان ظلوماً جهون.2-چنین گفت پیغمبرراست گوی /زگهواره تا گوردانش بجوی       اشاره به حدیث اطلبوا العلم من المهد1الی اللحد2: 1-گهواره-2-گور.

10غراق:(مبالغه):توصیف کسی یا پدیده ای به طوری که تحقق یافتن آن مُحال یابیش ازحد معمول باشد.                               گربرگِ گُلِِِ کُنی پیرهنش را       ازنازکی آزاررساند بدنش را                                                                      بگزارتا بگریم چون ابردربهاران   کزسنک ناله خیزد،روزووداع یاران                                                             نکته:اغراق به معنی خیال انگیزی وزیبایی شعرومناسب ترین شیوه برای آفریدن صحنه های حماسی است.

11-ایهام:هرگاه کلمه ای که دارای حداقل دومعنی است.به گونه ای درشعرونثرکه هردومعناازآن قابل برداشت ودرکلام حضور داشته باشد،به آن ارایه ی ایهام می گوییم.باتوجه به این تعریف،می توان برای ایهام دوشرط قائل شد:                         1-به کاررفتن واژه ای که دومعنا داشته باشد.2-هردومعنای آن (درسخن)قابل دریافت وبرداشت باشند.ایهام درلغت به معنی به گمان افکندن دیگران است.نگران با من استاد سحر       1-مضطرب-2-نگرنده(درحال نگاه کردن)             دی می شدوگفتم ضماعهد به جای آر      گفتاغلتی خواجه در این عهدوفا نیست      1-پیمان-2-روزگار.

12-کنایه:آن است که گوینده یا نویسنده،جمله وعبارتی رابه کارمی برد که دو معنی دارد،یکی معنای لفظی وظاهری که مورد نظرنیست ودیگر،معنی باطنی منظوررااصلی است.درکنایه،مفهوم ظاهری جمله کنایه واشاره ای است به معنی واقعی آن.مثال:روی سرخ شدن کنایه از شادابی وسلامتی ونیزشرمندگی-روی زرد شدن کنایه ازمریضی وعدم شادابی رخت افکندن درجایی کنایه ازساکن شدن.

13-ایهام تناسب:خود نوعی ایهام است با تفاوت اندک.درایهام تناسب(مثل ایهام)یک واژه دارای دومعنی است با این تفاوت که فقط یک معنی آن درکلام حضورداردوقابل برداشت است ومعنی دیگرآن(درکلام حضورندارد)به کلمه یا کلماتی دیگر ارتباط وتناسب دارد.مثال:ماهم این هفته برون رفت وبه چشمم سالی است     حال هجران توچه دانی که چه مشکل حالی است     1-ماه آسمان استعاره از معشوق.2-ماه سی روزه     چون کلمه ی ماه باکلمات هفته وسال تناسب وارتباط دارد،ایهام تناسب می باشد.                                                                                             چون شبنم اوفتاده بُرَم پیش آفتاب    مِهرم به جان رسیده وبه عیوق برشدم       واژه ی مهربه معنی مهرومحبت وعشق به کاررفته است وحضور معنایی دارد.معنای دیگر آن خورشید است که در این بیت حضور ندارد اما با واژه های آفتاب وعیوق تناسب وارتباط معنایی دارد.

14-متناقض نما(تناقض وپارادوکس):آوردن دوواژه یا دومفهوم در یک کلام است به نحوی که وجود یکی از آنها،وجود دیگری رانقض ونفی کند.به عبارتی دیگر،آوردن دوواژه یا دومعنی است که با یکدیگرجمع نمی شوندوباهم تناقض دارند.      مثال:جیب هایم پرازخالی است        جمع شدن پروخالی بایکدیگر غیرممکن است ویکی دیگری را نقض می کند./حاضرغایب/بی عمرزنده ام من واین بس عجب مدار   روزفراق را که نهد درشمارعمرۀ       این که کسی بدون   

 

       عمرزنده باشد یک تصویرتناقض آمیزاست.

15-حُسنِ تعلیل:وقتی شاعریانویسنده دلیلی غیرواقعی اما شاعرانه ودلپذیربرای موضوعی بیان کند،به آن حُسن تعلیل می گویند (حُسن:زیبایی/تعلیل:علت آوردن).مثال:خمیده پشت ازآن گشتند پیرانجهان دیده     که اندرخاک می جویند ایام جوانی را    علت ادبی:شاعرعلت خمیده شدن پشتِ پیران راآن می داند که گویی جوانی آن ها درمیان خاک هاافتاده وگم شده است     وآنهاازبس که برای پیداکردن جوانی،خم شده اند کمرشان خمیده شده است.درحالی که علت واقعی خمیدگی پشت پیران    ،چیزدیگری است./مثال دیگر:گویی بطِ سفیدجامه به صابون زده است.    سفیدی پرهای مرغابی(بط)به آن علت است که گویی پرهای خودراباصابون شسته است.مثال دیگر:این صدای تپش قلبم نیست/ درنهان خانه ی دل سینه زنی است  شاعرعلت صدای تپیدن قلب خود راآن می داندکه انگارکسانی دردل شاعردرحال عزاداری هستندوبرسینه ی خودمی کوبند.

16-مجاز:هرگاه کلمه ای درمعنای غیرحقیقی به کاررودوارتباط آن با معنای خود رابطه ای شباهت(تشبیه)نباشد به آن مجازمی گوییم.مثال:تمام فنجان را سرکشید.      به معنی چای است ومجاز/کلاس برپا خاست     شاگردان.سعدی می خواندی؟ آثارسعدی.

17-حس آمیزی:آمیختن و ترکیب دو یاچند حس مختلف درکلام راحس آمیزی می گویند.مثال:ببین1 چه می گویم 2 :1-حس بینایی 2-حس شنوایی. به ترانه1 های شیرین2 ،به بهانه های رنگین    بِکِشدسوی خانه ،مِه خوبِ خوش لقا را:1-شنوایی-2-چشایی.

18-واج آرایی:(=نغمه ی حروف):تکرار یک واج(صامت یا مصوت)درکلمات یک مصراع یا بیت یاعبارت است به گونه ای که کلام را آهنگین کند وبرتاثیرسخن بیافزاید.مثال:خیزید وخز آرید که هنگام خزان است/بادخنک ازجانب خوارزم وزان است :واج آرایی:تکرارصامت(خ)و(ز)./جان بی جمال جانان میل جهان ندارد/هرکس که این نداردحقا که آن ندارد     واج آرایی:تکرار صامت((ج)).

19-نماد(نشانه):هرکلمه ای جز معنی اصلی خود،نشانه ومظهرصفت ها وویژگی های دیگری قرارگیرد به آن نماد گفته می شود.مثال:سَرو:نماد آزادگی/قارون:نماد ثروت اندوزی/کوه:نماد استواری/ایوب:نماد صبر/                                    ای سروِ پای تپه به آزادی مناز   آزاده من که از همه عالم بریده ام.

20-ضرب المثل(مثل):جملاتی است کوتاه،پندآموز،پرمغزوروان که درمیان مردم رایج شده است یا قابلت رواج یافتن دارد.  مثال:هر که بامش بیش برفش بیشتر./کبوترباکبوتر،بازباباز    کند همجنس با هم جنس پرواز                                 آسایش دوگیتی تفسیراین دو حرف است         با دوستان مروت ،بادشمنان مدارا

21-اشتیاق:هم ریشگی دو یا چند کلمه راگویند.عاشقان کشتگان معشوق اند      برنیاید زکشتگان آواز :عاشقان ومعشوق:اشتیاق  -طالع،طلعت،مطلع،طلوع        اشتیاق. نکته:ممکن است دو کلمه ای که اشتیاق دارند ،جناس نیزداشته باشند.مانند:  رنج ومرنج-عشق وعاشق-شعروشاعر...

22-تضمین:هرگاه شاعر یا نویسنده،ضمن سروده یا نوشته ی خود،ازآیات قران واحادیث(عیناًبه صورت عربی)استفاده کند یااز مصراع،بیت یاشعری از شاعران دیگریا عبارتی از نویسنده ای برجسته بهره بگیرد تا به سخن خود اعتباربیشتری ببخشد به آن تضمین می گویند.مثال:زینهار ازرفیق بدزینهار   ((وقنا ربنا عذاب النار))شاعردرمصراع دوم آیه ای از قران راتضمین کرده است.از سعدی:چه خوش گفت فردوسی پاکزاد        که رحمت برآن تربت پاک باد                  ((میازار موری که دانه کش است       که جان داردوجان داردوجان شیرین خوش است))سعدی بیت دوم راازفردوسی  تضمین کرده است.نکته:نکته ی تضمین شده رادربین گیومه قرار می دهند.




برچسب ها : دانلود آرایه های ادبی" , آرایه های ادبی" , زبان فارسی" ,
بازدید : 153
[ شنبه 21 دي 1392 ] [ 17:49 ] [ نویسنده : رضا ] | نظرات ()
نظر بدهید
نام
ایمیل (منتشر نمی‌شود) (لازم)
وبسایت
:) :( ;) :D ;)) :X :? :P :* =(( :O @};- :B /:) :S
نظر خصوصی
مشخصات شما ذخیره شود ؟ [حذف مشخصات] [شکلک ها]
کد امنیتیرفرش کد امنیتی


.: Weblog Themes By BlackSkin :.